شیمی درمانی چیست ؟
شیمی درمانی یک از روش های مهم درمان سرطان است که با استفاده از داروهای مختلف به از بین بردن یا کنترل سلول های سرطانی کمک می کند. اما در کنار اثرات درمانی ، بعضی از روش های درمان سرطان می توانند بر بافت های سالم بدن ، از جمله استخوان هاتاثیر بگذارد .
رابطه بین شیمی درمانی و استخوان موضوعی است که بهخصوص برای افرادی که دورههای طولانی درمان را پشت سر گذاشتهاند اهمیت دارد. بعضی بیماران ممکن است در طول درمان یا پس از آن با پوکی استخوان، دردهای عضلانی و استخوانی یا افزایش خطر شکستگی مواجه شوند. البته این اتفاق برای همه افراد رخ نمیدهد و میزان خطر به نوع سرطان، داروهای مصرفی، سن، وضعیت هورمونی و سایر درمانهای دریافتشده بستگی دارد.
چرا پوکی استخوان بعد از شیمی درمانی ایجاد میشود؟
استخوان یک بافت زنده است و در طول زندگی دائماً تخریب و بازسازی میشود. زمانی که سرعت از دست رفتن استخوان از سرعت ساخت استخوان جدید بیشتر شود، تراکم استخوان کاهش پیدا میکند.
در پوکی استخوان بعد از شیمی درمانی عوامل مختلفی ممکن است این تعادل را بر هم بزنند. بعضی از درمانهای سرطان میتوانند بر سلولهای استخوانی اثر بگذارند. همچنین کاهش سطح هورمونهای جنسی، بهخصوص در درمانهایی که باعث یائسگی زودرس یا کاهش هورمون میشوند، میتواند سرعت تحلیل استخوان را افزایش دهد.
کمتحرکی نیز اهمیت دارد. فردی که در دوران درمان مدت زیادی استراحت میکند یا به دلیل خستگی فعالیت روزانه خود را کاهش میدهد، ممکن است بخشی از محرک طبیعی مورد نیاز استخوان برای حفظ قدرت خود را از دست بدهد.
آیا پرتودرمانی باعث ضعف و شکستگی استخوان میشود؟
پرتودرمانی از پرتوهای پرانرژی برای آسیب زدن به DNA سلولهای سرطانی استفاده میکند. اگر استخوان در محدوده پرتودرمانی قرار داشته باشد، احتمال کاهش تراکم استخوان در همان ناحیه افزایش پیدا میکند. NCI نیز پرتودرمانی را در کنار شیمیدرمانی، استروئیدها و درمان هورمونی از عوامل احتمالی کاهش تراکم استخوان معرفی میکند.
بنابراین پوکی استخوان بعد از شیمی درمانی ممکن است در شرایطی با ضعیف شدن استخوان ارتباط داشته باشد، اما نباید هر شکستگی را مستقیماً به اشعه نسبت داد. محل پرتودرمانی، دوز دریافتشده، سن، تراکم استخوان، نوع سرطان و حتی وجود درگیری یا متاستاز استخوانی میتوانند در خطر شکستگی مؤثر باشند.
اگر فرد بعد از درمان دچار درد شدید و مداوم استخوان، درد ناگهانی پس از یک حرکت ساده یا شکستگی با ضربهای جزئی شود، بررسی پزشکی ضروری است.
بیشتر بخوانید :روش های تشخیص ، درمان و پیشگیری از پوکی استخوان
علائم پوکی استخوان بعد از شیمی درمانی چیست؟
پوکی استخوان در مراحل ابتدایی معمولاً بدون علامت است. بسیاری از افراد زمانی متوجه مشکل میشوند که دچار شکستگی شدهاند.
علائم احتمالی عبارتاند از:
- درد مداوم کمر یا استخوانها
- کاهش قد در طول زمان
- خمیده شدن قسمت بالایی پشت
- محدود شدن حرکت
- شکستگی پس از ضربهای که معمولاً نباید باعث شکستگی شود
- احساس ضعف و کاهش توانایی انجام فعالیتهای روزمره
در صورت مشاهده این علائم، بهتر است آنها را صرفاً به عوارض طبیعی شیمیدرمانی نسبت ندهید. پوکی استخوان معمولاً با بررسی تراکم استخوان و ارزیابی عوامل خطر تشخیص داده میشود. آزمایش DEXA یکی از روشهای اصلی سنجش تراکم استخوان است.
عوارض پوکی استخوان بعد از شیمی درمانی
مهمترین نگرانی در پوکی استخوان بعد از شیمی درمانی افزایش احتمال شکستگی است. شکستگی مهرهها، لگن و سایر استخوانها میتواند باعث درد، کاهش تحرک و کاهش استقلال فرد شود.
در سالمندان، شکستگی ناشی از پوکی استخوان ممکن است دوره بازگشت به فعالیتهای روزمره را طولانیتر کند. به همین دلیل، مراقبت از استخوان فقط برای جلوگیری از کاهش تراکم استخوان نیست؛ بلکه با حفظ توانایی حرکتی و کیفیت زندگی نیز ارتباط دارد.
از دیگر عوارض احتمالی میتوان به درد های استخوانی و کمر درد، کاهش قد، تغییر فرم ستون فقرات و محدود شدن فعالیتهای روزمره اشاره کرد. شکستگی های مهره ای نیر ممکن است به مرور باعث خمیدگی پشت و کاهش توانایی حرکتی فرد شود .
چگونه از پوکی استخوان بعد از شیمی درمانی جلوگیری کنیم؟
پیشگیری باید با توجه به شرایط هر بیمار انجام شود، اما چند اقدام کلی میتواند به حفظ سلامت استخوان کمک کند.
۱. تغذیه مناسب
دریافت کافی کلسیم، ویتامین D، پروتئین و سایر مواد مغذی برای سلامت استخوان اهمیت دارد. لبنیات، ماهی، سبزیجات و غذاهای غنیشده میتوانند بخشی از نیازهای تغذیهای را تأمین کنند.
برای مطالعه جزئیات بیشتر درباره انتخاب مواد غذایی مناسب، میتوانید به مقاله داخلی «پوکی استخوان و تغذیه سالم برای سالمندان» لینک دهید.
مکمل کلسیم یا ویتامین D نیز نباید بدون بررسی نیاز فرد مصرف شود؛ زیرا مقدار مناسب آن به رژیم غذایی، آزمایشها، سن و شرایط پزشکی بستگی دارد.
۲. فعالیت بدنی مناسب
پیادهروی و فعالیتهای تحملکننده وزن و همچنین تمرینات مقاومتی مناسب میتوانند به حفظ قدرت استخوان و عضلات کمک کنند. با این حال، بیمارانی که بهتازگی درمان سرطان را پشت سر گذاشتهاند، بهخصوص در صورت وجود ضعف یا پوکی استخوان، بهتر است برنامه ورزشی را با نظر پزشک یا فیزیوتراپیست شروع کنند.
۳. پیشگیری از زمین خوردن
کاهش خطر سقوط اهمیت زیادی دارد. استفاده از کفش مناسب، نور کافی، حذف موانع از مسیر رفتوآمد و استفاده از وسایل کمکی در افراد نیازمند میتواند احتمال شکستگی را کاهش دهد.
۴. ترک سیگار و محدود کردن الکل
سیگار و مصرف زیاد الکل از عوامل مؤثر بر سلامت استخوان هستند. کنار گذاشتن دخانیات و محدود کردن مصرف الکل بخشی از مراقبتهای سبک زندگی برای محافظت از استخوان محسوب میشود. و میتواند از پوکی استخوان جلوگیری کند .
۵. بررسی منظم تراکم استخوان
در افراد پرخطر، پزشک ممکن است آزمایش تراکم استخوان را قبل، حین یا بعد از درمان سرطان توصیه کند. داشتن یک آزمایش پایه میتواند در پیگیری تغییرات تراکم استخوان در سالهای بعد نیز مفید باشد.
درمان استخوان درد بعد از شیمی درمانی
درمان استخوان درد بعد از شیمی درمانی به علت درد بستگی دارد. درد ممکن است با خود درمان، کاهش تراکم استخوان، مشکلات عضلانی یا مفصلی، آسیب ناشی از پرتودرمانی یا در برخی بیماران با درگیری استخوان توسط سرطان مرتبط باشد.
بنابراین، مصرف خودسرانه مسکن تنها راهحل نیست. پزشک ابتدا علت درد را بررسی میکند و بر اساس آن ممکن است از داروهای ضد درد، فیزیوتراپی، اصلاح فعالیت، درمان کمبودهای تغذیهای یا داروهای مخصوص پوکی استخوان استفاده کند.
در بیمارانی که کاهش تراکم استخوان یا پوکی استخوان دارند، داروهای تقویتکننده استخوان مانند بیسفسفوناتها یا داروهای مهارکننده RANKL ممکن است در شرایط مشخص تجویز شوند. انتخاب دارو به وضعیت بیمار و عوامل خطر بستگی دارد و باید تحت نظر پزشک انجام شود.
اگر درد استخوان شدید، مداوم، رو به افزایش یا همراه با ضعف حرکتی باشد، بررسی پزشکی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
پوکی استخوان بعد از شیمی درمانی چگونه درمان میشود؟
درمان شکستگی استخوان بعد از شیمی درمانی به محل و شدت شکستگی و همچنین علت ضعیف شدن استخوان بستگی دارد. ممکن است درمان شامل بیحرکت کردن عضو، فیزیوتراپی، کنترل درد یا در موارد خاص جراحی باشد.
اگر شکستگی در استخوانی ایجاد شده باشد که به دلیل متاستاز یا ضایعه سرطانی ضعیف شده است، رویکرد درمانی متفاوت خواهد بود و ممکن است متخصص سرطان و متخصص ارتوپدی بهصورت مشترک بیمار را ارزیابی کنند.
به همین دلیل، تشخیص علت شکستگی اهمیت زیادی دارد و نباید آن را صرفاً به پوکی استخوان یا عوارض شیمیدرمانی نسبت داد.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر پس از شیمیدرمانی یا پرتودرمانی یکی از موارد زیر را تجربه کردید، بهتر است با پزشک یا تیم درمانی خود تماس بگیرید:
- درد استخوانی که برطرف نمیشود
- درد شدید یا رو به افزایش
- شکستگی پس از یک ضربه کوچک
- کاهش قد یا تغییر شکل ستون فقرات
- مشکل جدید در راه رفتن یا حرکت
- درد ناگهانی در استخوان هنگام انجام فعالیت معمول
پیگیری زودهنگام میتواند به تشخیص علت مشکل و مدیریت بهتر عوارض دیررس درمان سرطان کمک کند.
کلام اخر
پوکی استخوان بعد از شیمی درمانی برای همه بیماران اتفاق نمیافتد، اما برخی درمانهای سرطان میتوانند خطر کاهش تراکم استخوان و شکستگی را افزایش دهند. پرتودرمانی نیز در صورت قرار گرفتن استخوان در محدوده تابش میتواند موجب کاهش تراکم استخوان در همان ناحیه شود.
تغذیه مناسب، دریافت کافی مواد مغذی، فعالیت بدنی ایمن، پیشگیری از زمین خوردن، ترک سیگار و بررسی تراکم استخوان در افراد پرخطر، از مهمترین اقدامات برای مراقبت از استخوانها هستند.
همچنین درمان استخوان درد بعد از شیمی درمانی باید بر اساس علت آن انجام شود. درد مداوم یا شکستگی بعد از درمان سرطان نیازمند بررسی پزشکی است تا مشخص شود مشکل ناشی از کاهش تراکم استخوان، اثر درمان، آسیب ناشی از پرتودرمانی یا عامل دیگری است.
منبع مقاله:The adverse effects of chemotherapy on bone mass are not prevented by senolytics
